निमित्त …………. !

गेल्या आठवड्यात आमची हि कधी काळची ठेवणीतली साडी नेसून कुठल्याशा सामाजिक संथेचा चर्चासत्र उरकून येतांना दिसली. मी चमकलोच बाई आज चक्क काठा -जरीच्या साडीत श्रावणातल्या मंगळा गवरीला अजून  बराच वेळ आहे. ……………. बाहेरून आल्या आल्या तिला फार प्रश्न विचारलेलं चालत नाही.  अशी तंबी तिनं मला कित्तेकदा दिलीय  ……………… पण माझ कुतूहल  मी फार काळ दाबून ठेवू शकत नाही हो ………… तिला थंडगार माठातल्या पाण्याच्या ग्लास देत म्हटलं …………। बाई ( मी अदबीनं तिला बाई म्हणतो ) आज काय मंगळा गवरीवर चर्चा सत्र होतं का ? …………… पाण्याचा निम्मा ग्लास संपवून बाई जरा खाकसुन म्हणाल्या अहो बर्वे तुमचा प्रश्नांचा तास सुरु झाला का ?  टिपिकल कोकणस्थ शोभता हो !……………. . नुसत्या चवकाश्या करण्यात तुमचा हातखंडा………….  अगदी पूर्वजांपासूनच  ………… तस नाही हो पण तुमच्या आजच्या गेट उप वरून ………….मला मधेच तोडत बाई बेडरूममधल्या कपाटाकडे वळल्या ……………… मागून मीही त्याच दिशने सरकलो. लग्नात बाईच्या मामाने वरातीत नाचवलेली ती पत्र्याची ट्रंक उघडल्याचा किर्र … आवाज आला.  ………… आज बाई पुन्हा भूतकाळात हरवणार याची कल्पना आली. आणि तितक्यात बाई म्हणाल्या बर्वे हि पहा आबांनी घेतलेली हि इरकली जरी काठ ……………… इस्लामपूरच्या "मेनका" साडी भंडार मध्ये आम्ही जेंव्हा बस्ता बांधायला गेलो ना तेंव्हा काचेत लावली होती. बघताच क्षणी मला पसंत पडली.  ……………… त्याकाळात ४०० रुपये मोजले होते आबांनी………इतकी महाग नको म्हणून मी नकार दिला.  पण एकुलत्या एक पोरीचं लग्न कसर नको म्हणून जरा ज्यादा  पैसे मोडले आबांनी……… मला कि नाई पूर्वी साड्या नेसायची फार हवूस शाळेतल्या कार्यक्रमात म्हणू नका गावल्या पूजेत म्हणू नका मी साडी नेसायला एका पायावर तयार ………… बाई एव्हाना काही वर्ष मागे मायगरेट झाल्या होत्या . पदराची नक्षी जशी आत -आत अधिक खोलवर गुंतते तशा बाई भूतकाळाच्या विणीत खोलवर गुंतत होत्या. 

बाई म्हणजेच स्मिता देषस्थ आणि मी कोकणस्थ दोन सरळ आडव्या रेषा कधीच न जुळणाऱ्या…………………पण आमचं जुळलं ते राधाक्का मुळे हि जबरी बाई.  बोलेल ते करुन दाखवणारी . आबांची मानलेली बहिण मी कोल्हापूरच्या विद्यापीठात रुजू झालो. तेंव्हा हिच्याच खाणवळीत दोन वेळ जेवत असे ………… नुसती तोंड ओळख ……आणि काहीदिवसातच घरोबा…………… आई दोन तीन वेळा कोल्हापुरात आली. तेव्हा राधाक्का कडेच राहिली होती. एकदा स्मिता तिच्याकडे गेली असता  राधाक्काने आईला विचारलं माझ्या भावाच्या पोरीला सून करते का ?  हो म्हण ग बये उद्या पोर तुझ्या पदरात टाकते .आई राधाक्काडं पाहत राहिली ………………… आणि हो- नाही म्हणायचा उशीर बाशिंग बांधून लग्न उरकलं पण ………… लग्नात मिळालेल्या त्या सगळ्या भारी साड्या बाईनी आजही जशाच्या तशा  जपून ठेवल्यात . राधाक्काने दिलेलं पटवारी लुगडं ………कराडच्या मावशीने घेतलेला पदरला लाल गोंडे असलेला आकाशी कर्नाटकी शालू …………. आईने मांडवात "सूनमुख " पाहतांना दिलेली राणी कलरची पैठणी …………… बाईनी एव्हाना सुटकेस रिकामा करून सगळ्या साड्यांच्या घड्या पसरल्या होत्या. आणि त्यांच्या हातात पिवळ्या जर्द्र आणि हिरवा काठ असलेल्या साडीच्या घडीला ह्रीदयाशी कवटाळल होतं …………माईनी घेतलेली लग्न लागतानाची हि साडी. स्वतः माईनी तिला ब्राम्हण काष्टा पद्धतीत नेसवली होती.  माई जाऊन वर्ष लोटलं असेल पण आजही बाई अनेकदा  भावनिक होतात . बाईना आईपण अनुभवता आलं नाही याची खंत सतत त्यांच्या मनात दडून राहिलेय . आणि आई अशी आर्त हाक मारताच क्षणार्धात दत्त म्हणून उभ्या होणाऱ्या माई आज हयात नाहीत ……………

साड्या दागिने ठेवणीत गेले हि काही काळ ते बंद पेटीत अंधारून जातात.  पण कधी निमित्त म्हणून त्यांना बाहेर येता आलं कि तेही पुन्हा नव्याने तेच क्षण अनुभवण्यासाठी घुटमळतात. अगदी ६० वर्षांच्या आज्जीने लग्नाचा बनारसी शालू पुन्हा त्याच हवषेने नेसवा अगदी तसंच …………. 

- संतोष टाकळे